Hai cách nghĩ, hai cách hành xử trước thực tế mới - trường hợp Nguyễn Trường Tộ và Fukuzawa Yukichi
Nửa cuối thế kỉ XIX, Việt Nam nói riêng và phương Đông nói chung, đứng trước thực tế mới, đó là khả năng xâm lược của phương Tây. Nhật Bản và Việt Nam, trong hoàn cảnh đó, cùng đều xuất hiện những nhà cải cách mà tiêu biểu là Fukuzawa Yukichi (1835-1901) và Nguyễn Trường Tộ (1830?-1871). Và với xuất phát điểm gần nhau nhưng hai nước đồng văn, đồng chủng này, sau mấy chục năm, đứng ở hai cực phát triển và lạc hậu, điều gì tạo nên những kết quả như vậy, chắc sâu xa trong đó phần nào là kết quả của những cách nghĩ khác nhau mà biểu hiện rất rõ là ở những nhà cải cách.
Bài viết không so sánh hơn, kém mà mục đích nhằm chỉ ra những cách nghĩ khác, và từ đấy, mong muốn góp phần giải thích sự trì trệ của Việt Nam có lí do hay không trong tư duy, trong hành động lịch sử của mình. Nhưng trong phạm vi hẹp, lại rút gọn vào một vài điểm, là cách tiếp nhận cái gì, nhận thức cái gì khi hai nhà tư tưởng Việt Nam và Nhật tiếp xúc với phương Tây.
Khỏi phải khẳng định Nguyễn Trường Tộ là người yêu nước, rất yêu nước, càng không cần thiết xác quyết ông là người sắc sảo, thông kim bác cổ, nhìn ra được những vấn đề mới, có tính đột phá, so với những nhận thức có tính quen thuộc với những trí thức đương thời, bởi những điều đó hiển thị hiển nhiên trong các văn bản mà ông để lại. Nguyễn Trường Tộ tìm hiểu và có những ý kiến trên rất nhiều vấn đề, hầu như khi nói đến một vấn đề gì đó ông cũng nói đến phương Tây. Nếu thống kê số lượng những vấn đề mà Nguyễn Trường Tộ đề cập, rất cụ thể và biểu hiện đã được suy nghĩ, thì sẽ thấy năng lực tư duy và nhu cầu mạnh mẽ hướng đến một thay đổi cho đất nước.
Điều kiện thực tế, sự chế định của thực tế lịch sử như đất nước đang đứng trước nguy cơ còn mất, hoàn cảnh bản thân là người thiên chúa giáo không dễ được triều đình tin cậy và phần nào đó tính chất của điều trần nhằm thuyết phục những việc trước mắt đã quy định ít nhiều nội dung điều trần, nhưng từ suy nghĩ vụ việc cụ thể đến dự liệu các khả năng tương lai đất nước, đều thể hiện tầm nhìn, tính hệ thống, khả năng nhận thức trước thực tế mới của Nguyễn Trường Tộ.
Cái chúng tôi nói đến là cách nghĩ của hai ông phương Đông trước thực tế phương Tây, những cái gì ông quan tâm và quan tâm vì lí do gì, vì nhu cầu gấp gáp trước mắt, tính thực tế, đáp ứng thực tế hay lí do lựa chọn, tính mục đích hay tầm vóc của các tiếp nhận. Trước một hiện tượng dị kỉ, dị biệt thì chủ thể tiếp nhận phản ứng ra sao? Phê phán hay tiếp nhận ngay, băn khoăn tìm hiểu hay ngay lập tức lấy, bỏ, hay tìm cái gì trong cái khác đó để rút ra cái có lợi hay không lợi cho mục đích của mình.
Nguyễn Trường Tộ đề nghị, điều trần, luận thuyết mà không hoạt động xã hội, ông hướng đến bề trên để thuyết phục thay đổi mà không tạo ra phản ứng cộng hưởng từ xã hội, không hoạt động xã hội như Fukuzawa. Nguyễn Trường Tộ hướng đến thuyết phục bề trên và không khai dân trí, không hướng đến chủ thể của xã hội mới, con người, dân quyền, nhân quyền.
Những điểm nhận thức dưới đây phác thảo về hai cách nhìn đó.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét